Bir maddenin uzayda kapladığı yere onun hacmi denir. Hacim, ölçülebilen bir büyüklüktür. Cisimlerin hacimleri ölçülüp birbiriyle karşılaştırılabilir. Hacim, maddelerin ortak özelliğidir. 1 m olan bir küpün hacmi tanimlanmistir. Bilindiği gibi, küp ya da dikdörtgenler prizması seklindeki cisimlerin hacmi en x boy x yükseklik çarpımına eşittir. Bir kenarı 1 m olan küpün hacmi 1 m x 1 m 1 m çarpımından 1 m3 olarak bulunur ve buna metreküp (m3) adi verilir. Küçük hacimlerin ölçümünde metreküpün askatları kullanılır. Günlük hayatta, özellikle sıvıların hacminin ölçümünde yaygın olarak kullanılan hacim birimine litre (L) denir. Çizelge 1-2 de hacim ölçümünde kullanılan birimler ve bu birimleri birbirine dönüştürmek için gereken çarpanlar verilmektedir. DÜZGÜN OLMAYAN HACİMLERİN ÖLÇÜLMESİ: Bir tas parçası gibi sekli düzgün olmayan bir cismin hacmini bulmak için sıvıların bazı özelliklerinden yararlanılır. Bir sıvı konulduğu kabin seklini alır. Böyle bir sıvının içine sıvıda çözünmeyen bir cisim batırılırsa, cismin hacmine eşit hacimde sıvı yer değiştirir. Yer değiştiren sıvının hacmini ölçülerek kati cismin hacmi elde edilir. Sıvının yer değiştirmesi ile hacim ölçmede dereceli cam silindir denilen bir kap kullanılır. Bu kap, adından da anlaşılacağı gibi, üzerine eşit aralıklı çizgiler çizilmiş cam bir silindirdir. Silindir üzerindeki dereceyi yapmak için kenarları 1 cm olan küp seklindeki bir kap su ile doldurulur ve bu silindire dökülür. Suyun üst düzeyinin geldiği yere bir çizgi çekilir ve buna 1 cm3 çizgisi denir. Her seferinde 1 cm su eklenerek 2 cm3, 3 cm3, 4 cm3  Bu çizgilerin çekilmesinde bir noktaya dikkat etmek gerekir. Yakından bakıldığında dereceli silindirde su yüzeyinin düz olmadığı, kenarlarda yukarı doğru biraz yükseldiği çizgileri çizilir ve derece tamamlanır. ve orta kısmının aşağı doğru içbükey bir durum aldığı gözlenir. ERİME VE DONMA: Katı bir maddenin, yeteri bir süre ısıtıldığında, hal değiştirerek eridiği ve sıvı haline geçtiği gözlenir. Eğer bunun tersi yapılıp, bir sıvı soğutulursa sıvı belirli bir süre sonra donar ve katı hale geçer. Biri büyük, diğeri küçük iki buz parçası birlikte erimeye bırakılırsa, küçük olan daha önce erir. Bu gözlemden giderek, büyük buz parçası daha yüksek sıcaklıkta erir denilebilir mi? Buzdolabından aldığınız iki parça buzdan birini su dolu bir bardağa, diğerini sıcak çay dolu bir bardağa atsanız, erime anında hangi buzun sıcaklığı daha büyüktür? Erime ve donmayı incelemek, bir maddenin erime ve donma sıcaklıklarını ölçmek ve bu iki sıcaklığın maddenin ayırt edici özelliği olup olmadığını görmek için bazı deneyler yapalım. KAYNAMA VE BUHARLAŞMA:Bir çaydanlık su ile yarısına kadar doldurulunca, tamamen dolu olduğu duruma göre, daha kısa sürede kaynar. Çaydanlık ocakta ısınmaya bırakılırsa, içindeki suyun önce sıcaklığının arttığı, sonra sıcaklığın belirli bir değere ulaşmasıyla kaynamaya başladığı görülür. Isıtma sürdürülürse, bir süre sonra suyun tamamının kaynayıp buhar haline geçtiği gözlenir. Suyun ısıtılarak sıvı halden gaz haline geçmesine kaynama, kaynamanın olduğu sıcaklığa kaynama sıcaklığı ya da kaynama noktası denir. Suyun 1 atmosfer basınç altında kaynama noktası 100 oC dir. Sıvılar ısıtılıp kaynatılarak gaz haline geçirilebilir. İki çay tabağından birine su, diğerine alkol konulsun. Su ve alkolün oda içinde zamanla azaldığı görülür. Çünkü her iki sıvının da yüzeylerinden zamanla bazı moleküller havaya kaçmaktadır. Sıvıların yüzeylerinden havaya moleküllerin kaçması bütün sıcaklıklarda olabilir. Yüksek sıcaklıklarda bu kaçış daha fazla olur. Sıvıların yüzeylerinden havaya molekül kaçmasına buharlaşma denir.


SIVILARIN HACMİ

Deneyin Amacı: Sıvıların hacmini bulmak

Hazırlık Sorusu:

1.Sütçüden süt alırken sütü nasıl ölçüyor?

2.Tencere içine konulan sütün miktarını ölçmeden söyleyebilir misiniz?

Kullanılan Araç ve Gereçler:

1.bardak

2.dereceli silindir

3.su

Deney Düzeneği:



Deneyin Yapılışı:

1. Bardak içerisine bir miktar su koyunuz.

2.Bardak içindeki suyun hacmini tahmin ediniz.

3.Bardak içine koyduğunuz suyu dereceli silindir içine dökerek suyun hacmini okuyunuz.

Deney Sonucu:

Dereceli silindir içine koyduğumuz suyun hacmini kolaylıkla dereceli silindirden okuyarak bulabiliriz.

Teorik Bilgi:

Su, süt, alkol, benzin, mazot, kolonya gibi konuldukları kabın şeklini alabilen maddelere sıvı maddeler denir. Maddelerin kaplamış olduğu yere hacim denir. Hacim maddelerin ortak özelliğidir. Sıvıların hacmi dereceli silindir veya litre ile ölçülür.

Günlük hayatta, özellikle sıvıların hacminin ölçümünde, hacim birimi olarak litre kullanılır. Litre L harfi ile gösterilir.
1 litre, 1 desimetre küpe eşittir.

Litrenin askatları; desilitre (dL), santilitre (cL) ve mililitre (mL) dir. Üstkatları ise; hektalitre (hL), dekalitre (daL) ve kilolitre (kL) dir. Litre cinsinden hacim birimleri onar onar küçülür ve büyür.


2. Düzgün Olmayan Cisimlerin Hacimlerinin Ölçülmesi
Katıların şekli düzgün değilse sıvılardan yararlanarak hacmini bulabiliriz. Ancak hacmini ölçmek istediğimiz katı maddenin, içine atacağımız sıvıda çözünmemesi gerekir.



3. Sıvıların Hacimlerinin Ölçülmesi
Sıvıların belli bir şekli yoktur. Sıvılar konuldukları kabın şeklini alırlar. Bunun için hacmini ölçmek istediğimiz sıvıyı dereceli silindir içine koyarak hacmini ölçebiliriz.
Su ve sıvı yağ gibi sıvılar birbirlerine karışmadıkları için dereceli silindirle ölçüm yaparken herhangi bir hacim kaybı olmaz. Ancak, su ve etil alkol gibi birbirleri içinde çözünen sıvılarda hacim ölçümü için dereceli silindir kullanmak doğru değildir.